Eser Sahibinin Mali ve Manevi Hakları

Eser sahibinin hakları; eseri ekonomik olarak değerlendiren mali haklar ile eserle kişisel bağını koruyan manevi haklar olarak ikiye ayrılır.

Eser sahibinin mali hakları; eseri çoğaltma, yayma (dağıtma), temsil (kamuya sunma) ve işaret, ses ve görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletim haklarını kapsar. Bu haklar, eserin ekonomik olarak değerlendirilmesini sağlar ve devredilebilir niteliktedir.

Manevi haklar ise eseri kamuya sunma yetkisi, eserde adının belirtilmesini isteme, eserde değişiklik yapılmasını önleme ve eserin bütünlüğünü koruma haklarını içerir. Bu haklar eser sahibine sıkı sıkıya bağlıdır ve devredilemez. Bir ihlalde hem mali hem manevi hakların korunması talep edilebilir.

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 13-25

Sonuç

Eser sahibi hem ekonomik (mali) hem kişisel (manevi) haklara sahiptir; mali haklar devredilebilirken manevi haklar eser sahibinden ayrılmaz.

Hakların Süresi ve Sona Ermesi

Mali haklar sınırsız değildir; kanunda öngörülen koruma süresi dolduğunda eser kamuya mal olur ve izin alınmadan kullanılabilir hâle gelir. Süre, eser sahibinin yaşamı ve ölümünden sonraki belirli bir dönem esas alınarak hesaplanır. Birden çok sahibi bulunan eserlerde son kalan sahibin ölümü ölçüt alınır. Bu hesap, arşiv çalışmalarında ve yeniden yayım projelerinde ilk bakılması gereken noktadır. Süre hesabında yayım tarihinin esas alındığı eser türleri de bulunduğundan her tür için ayrı değerlendirme yapılmalıdır.

Manevi haklar ise devredilemez niteliktedir ve koruma süresi dolduktan sonra bile eserin bütünlüğüne saygı beklentisi devam eder. Sürenin dolması, eseri istenildiği gibi değiştirme ya da başkasının adıyla sunma serbestisi anlamına gelmez. Kaynak gösterme yükümlülüğü de ortadan kalkmaz. Bu ayrımın gözden kaçırılması, kamuya mal olmuş eserlerin kullanıldığı projelerde beklenmedik uyuşmazlıklara yol açabilmektedir. Bu nedenle kamuya mal olmuş eserler kullanılırken de eser sahibinin adına ve metnin bütünlüğüne özen gösterilmesi gerekir.

İhlal Hâlinde Talep Edilebilecekler

İhlal hâlinde eser sahibi, tecavüzün tespitini, durdurulmasını ve sonuçlarının ortadan kaldırılmasını isteyebilir. Bunların yanında maddi ve manevi tazminat talep edilmesi de mümkündür. İzinsiz kullanım için kanun, sözleşme yapılmış olsaydı istenebilecek rayiç bedelin en çok üç katına kadar bir talebe imkân tanır; ancak bu bir üst sınırdır ve her olayda kendiliğinden uygulanan sabit bir sonuç değildir. Ayrıca izinsiz kullanımın durdurulması için mahkemeden ihtiyati tedbir istenmesi de sürecin başında değerlendirilmesi gereken bir seçenektir.

Talepten önce ihlalin kapsamı belirlenmelidir. Kullanımın süresi, erişim sayısı, dağıtılan nüsha adedi ve elde edilen gelire ilişkin veriler toplanır. Erişimin engellenmesi için platformlara yapılan bildirimler hızlı sonuç verebilir; ancak bu yol tazminat hakkını ortadan kaldırmaz. Ceza hükümlerinin uygulanabildiği hâllerde şikâyet süresine dikkat edilmesi, hak kaybı yaşanmaması bakımından ayrıca önem taşır. Toplanan bu veriler, talebin miktarının belirlenmesinde ve karşı tarafla yürütülecek görüşmelerde somut bir dayanak oluşturmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Eser sahibinin mali hakları nelerdir?

Mali haklar; eseri işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve işaret, ses veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletim haklarını kapsar. Bu haklar eserin ekonomik olarak değerlendirilmesini sağlar ve devredilebilir. FSEK m.52 uyarınca devir sözleşmesi yazılı yapılmalı, devredilen haklar sözleşmede ayrı ayrı gösterilmelidir.

Manevi haklar devredilebilir mi?

Hayır, manevi haklar eser sahibine sıkı sıkıya bağlıdır ve devredilemez. Bu haklar eseri kamuya sunma yetkisini, eserde adın belirtilmesini isteme hakkını, eserde değişiklik yapılmasını önlemeyi ve eserin bütünlüğünü korumayı içerir. Mali haklarını devretmiş bir eser sahibi bile manevi haklarını kullanmaya devam eder.

Mali ve manevi hak ihlalinde ne talep edilebilir?

Bir ihlalde hem mali hem manevi hakların korunması birlikte talep edilebilir. Örneğin eser izinsiz çoğaltıldığında mali hak, eser sahibinin adı belirtilmediğinde manevi hak ihlali gündeme gelir. FSEK m.68/1, izinsiz kullanım hâlinde rayiç bedelin en çok üç katına kadar talepte bulunma imkânı tanır.