Şemsiye Tasarımının Korunması

Bir şemsiyede taklitçinin ilk kopyaladığı şey çoğu zaman sap formu ve kumaş desenidir. Sap, iskeletin dışarıdan görünen hatları ve desen ayrı ayrı değerlendirilerek tasarım tescilinde doğru kurgu yapılırsa, sezon başında raflara gelen benzer ürünlere karşı elinizde somut bir hak olur.

Bir şemsiye markasının sezon öncesi kararı

İzmir'de küçük bir aksesuar firmasının, sonbahar koleksiyonu için ceviz ağacından oyma, ucu hafif kıvrık bir sap ile yağmur damlası motifli bir kumaşı bir araya getiren katlanır bir şemsiye hazırladığını varsayalım. Firma sahibi, geçen yıl benzer bir modelinin kısa süre içinde çevrim içi pazaryerlerinde daha ucuz kopyalarla karşılaştığını ve o gün elinde dayanabileceği hiçbir belge olmadığını hatırlıyor. Bu kez soruyu daha baştan soruyor: Neyi, hangi hakla ve ne zaman korumalıyım? Cevap, şemsiyeyi tek bir ürün olarak değil; sap, iskeletin açık hâldeki görünümü ve kumaş deseni olarak üç ayrı katman şeklinde düşünmekten geçiyor.

Bu katmanlı bakış, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamındaki tasarım korumasının mantığına uyar. Tasarım, ürünün tamamının veya bir parçasının görünümünü korur; çizgi, şekil, renk, malzeme ve doku bu görünümün unsurlarıdır. Firma, sapın özgün formunu tek başına bir parça tasarımı olarak, deseni de yüzey süslemesi olarak ayrıca başvuruya konu edebilir. Böylece taklitçi yalnızca sapı ya da yalnızca deseni kopyaladığında da dayanılacak bir tescil bulunur. Hangi kombinasyonun seçileceği ise ürün gamının genişliğine, modellerin raf ömrüne ve pazarlama planına göre belirlenmelidir; her modeli her katmanda tescil ettirmek her zaman gerekli değildir.

Sap ve iskelet: görünen hat ile teknik işlev arasındaki çizgi

Şemsiye sapı, tasarım korumasında en çok işe yarayan unsurdur; çünkü kullanıcı ürünü eline aldığında ilk bu formu fark eder ve mağaza rafında da en çok sap görünür. Kavisli, yontulmuş, iki renkli reçineden dökülmüş ya da deri sargılı bir sap, piyasadaki saplardan farklı bir genel izlenim bırakıyorsa ayırt edici nitelik taşıyabilir. Buna karşılık yalnızca tutuşu sağlamak için zorunlu olan bir şekil, örneğin standart bir düz boru sap veya klasik J biçimi, tek başına koruma görmez. Teknik fonksiyonun zorunlu kıldığı görünüm bu yüzden sınırda kalan saplarda dikkatle tartılmalı, özgün süsleme unsurları görsellerde öne çıkarılmalıdır.

İskelet tarafında durum daha karmaşıktır. Tellerin açık hâlde oluşturduğu kubbe profili, uç kapakların biçimi veya ters kapanan şemsiyelerde kumaşın katlanış görüntüsü dışarıdan görülebildiği ölçüde tasarım konusu olabilir. Ancak tek düğmeyle açılıp kapanmayı sağlayan yaylı mekanizma, rüzgârda ters dönmeyi önleyen esnek bağlantı noktası ya da sürgülü kilit sistemi görünüş değil işlev meselesidir. Bu tür buluşlar için patent veya faydalı model seçeneği ayrıca değerlendirilmelidir; tasarım tescili mekanizmanın nasıl çalıştığını korumaz. Aynı üründe iki hakkın birlikte kullanılması, rakibin görünümü değiştirip mekanizmayı aynen almasına karşı da bir set oluşturur.

Kumaş deseni ve renk seçenekleri için başvuru kurgusu

Desen, şemsiyede çoğu zaman en hızlı eskiyen ama en kolay kopyalanan unsurdur; bir baskı dosyası birkaç gün içinde başka bir kumaşa aktarılabilir ve farklı bir sapla satışa çıkarılabilir. Aynı sap ve iskeletle her sezon yeni baskılar çıkaran bir firma için desenleri ayrı ayrı iki boyutlu tasarım olarak başvuruya konu etmek mantıklıdır. Desen yalnızca şemsiyeye değil, aynı koleksiyondaki yağmurluk, bot veya çanta gibi ürünlere de uygulanacaksa bu kullanım genişliği baştan planlanmalıdır. Aynı ürün sınıfına giren birbirine yakın modeller için çoklu tasarım başvurusu seçeneği hem dosya düzeni hem maliyet açısından incelenebilir.

Başvuru hazırlığında sık yapılan hata, tek bir renkte fotoğraflanmış şemsiyeyi başvuruya koyup tüm renk seçeneklerinin kendiliğinden korunduğunu sanmaktır. Rengin tasarımın ayırt edici unsuru olup olmadığı görsellerin nasıl hazırlandığına bağlıdır; siyah beyaz çizimler formu, renkli görseller ise o renk düzenini öne çıkarır. Açık ve kapalı hâl, sapın yakın görünümü ve desenin düz yüzeydeki hâli ayrı görünümlerde net biçimde verilmelidir. Görsellerin hangi unsuru anlattığı, ileride bir taklit ürünle karşılaştırma yapılırken belirleyici olur. Her koleksiyonun ürün yapısı farklı olduğundan görsel kurgusu da o koleksiyonun kendi koşullarına göre ayrıca planlanmalıdır.

Katalog, fuar ve tescilsiz korumanın sınırları

Aksesuar sektöründe koleksiyonlar genellikle fuarlarda, showroom günlerinde ve toptancılara gönderilen kataloglarda tanıtılır. Başvuru yapılmadan ürün kamuya sunulduğunda, Kanun'un tanıdığı sınırlı istisnalar dışında yenilik tartışması doğabilir ve bu tartışma en çok, taklitçiyle karşı karşıya gelindiğinde gündeme gelir. Bu yüzden katalog baskıya gitmeden ve numune şemsiyeler bayilere dağıtılmadan önce hangi modellerin tescil edileceğine karar vermek güvenli yoldur. Yurt dışı pazar düşünülüyorsa, Türkiye başvurusundan itibaren 6 ay içinde rüçhan hakkına dayanarak diğer ülkelerde de başvuru yapılabileceğini, bu imkânın ihracat takvimiyle birlikte düşünülmesi gerektiğini hatırlatmak gerekir. Bu sürenin kaçırılması, o ülkedeki korumayı zayıflatabilir.

Tescil ettirilmemiş bir şemsiye tasarımı da kamuya ilk sunulduğu andan itibaren 3 yıl süreyle tescilsiz tasarım olarak korunabilir. Ancak bu koruma yalnızca kopyalamaya karşıdır ve ürünün sizden bağımsız geliştirildiğini ileri süren bir rakip karşısında ispat yükü ağırlaşır; ilk sunum tarihini gösteren katalog, fatura ve fotoğraf kayıtlarını saklamak bu yüzden önemlidir. Tescilli tasarım ise, bağımsız geliştirme savunmasına daha az açık olan bir hak olarak, 5'er yıllık dönemlerle yenilenerek en çok 25 yıl korunabilir. Sezonluk desenler için tescilsiz koruma yeterli görülebilirken, yıllarca satılacak ikonik bir sap formu için tescil daha sağlam bir temel sunar.

Sap, iskelet ve desen için tek plan

Şemsiyeyi üç katmana ayırarak düşünmek, taklitçinin hangi unsuru kopyaladığından bağımsız olarak elinizde bir hak bulunmasını sağlar. Sap formu ve açık hâldeki görünüm tasarım tesciliyle, açma-kapama düzeneği gibi teknik çözümler ise patent veya faydalı modelle ele alınabilir. Kararı koleksiyon tanıtımından önce vermek, yenilik tartışmasını baştan önler ve sezon boyunca pazaryerlerindeki kopyalara karşı daha hızlı hareket etmenize imkân tanır. Hangi modelin hangi katmanda korunacağı ise ürün gamınıza bakılarak somut olarak belirlenmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Şemsiye sapını tek başına tescil ettirebilir miyim?

Evet, sap bir ürünün parçası olarak tek başına tasarım başvurusuna konu edilebilir. Aranan koşul, sapın yeni olması ve bilgilenmiş kullanıcıda mevcut saplardan farklı bir genel izlenim bırakmasıdır. Yalnızca tutuşu sağlamak için teknik olarak zorunlu olan standart bir şekil ise tasarım olarak korunmaz.

Otomatik açılan şemsiye mekanizması tasarım tescili ile korunur mu?

Hayır, tasarım tescili ürünün görünümünü korur, mekanizmanın nasıl çalıştığını korumaz. Yaylı açma düzeneği, rüzgâra dayanıklı bağlantı noktası veya kilit sistemi gibi teknik çözümler için yenilik durumu incelenerek patent ya da faydalı model başvurusu ayrıca değerlendirilmelidir.

Her sezon değişen kumaş desenleri için ne yapmalıyım?

Kısa ömürlü desenler için tescilsiz tasarım koruması bir ölçüde işe yarayabilir; ancak bu korumada kopyalamanın ispatı gerekir. Uzun süre satılacak veya birden çok üründe kullanılacak desenlerde iki boyutlu tasarım başvurusu yapmak daha sağlam bir dayanak sağlar.